Skip to content

การจำแนกชนิดนกในธรรมชาติ

การ จำแนกชนิดนกเป็นสิ่งสำคัญสำหรับนักดูนก เพราะจะทำให้ทราบว่านกที่เห็นเป็นนกชนิดใดสำหรับผู้เริ่มต้นดูนกทุกคนจะ รู้สึกว่า นกทุกชนิดที่พบเห็นล้วนแต่เป็นนกชนิดใหม่ แม้กระทั่งนกที่พบเห็นได้ทั่วไป เช่น นกกระจอกหรือนกเอี้ยง ดังนั้นคุณต้องเริ่มต้นจำแนกชนิดของนกเหล่านี้ให้ถูกต้องเสียก่อนถึงแม้จะพบ อยู่บ่อย ๆ ก็ตาม

การ จำแนกชนิดนกเป็นสิ่งที่สำคัญสำหรับนักดูนกทุกคนเพราะจะทำให้ทราบว่านกที่ เห็นเป็นนกชนิดใด มีพฤติกรรมอย่างไร การออกดูนกมาก สังเกตและจดจำลักษณะเด่นของนกแต่ละชนิด หมั่นเปิดหนังสือคู่มือ จดบันทึกรายละเอียดและสอบถามจากผู้เชี่ยวชาญ เป็นสิ่งที่ผู้เริ่มต้นดูนกทุกคนต้องหมั่นฝึกฝนเพื่อที่จะให้จำแนกชนิดนกได้ อย่างถูกต้องและแม่นยำ อย่าท้อแท้หากไม่สามารถจำแนกชนิดนกได้ในระยะแรก เพราะนกแต่ละชนิดมีความยากง่ายในการจำแนกชนิดต่างกันไป ส่วนใหญ่นักดูนกไม่สามารถจำแนกนกทุกตัวได้เมื่อเห็นครั้งแรก คุณต้องมีความอดทนดูนกตัวนั้นต่อไป พยายามจดจำรายละเอียดลักษณะเด่นและพฤติกรรมของนกชนิดจนจำแนกได้ในที่สุด และแม้ว่าจะจำแนกชนิดได้แล้วก็ควรจะดูนกชนิดนั้นต่อไป หมั่นสังเกตพฤติกรรมทุกครั้งที่มีโอกาส เพราะจะทำให้เรามีความเชี่ยวชาญเกี่ยวกับนกชนิดนั้นเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

การจะสามารถจำแนกชนิดนกได้อย่างถูกต้องและแม่นยำมีหลักควรสังเกตดังนี้

ขนาดและรูปร่าง

  • ขนาด รูปร่างของลำตัว สังเกตดูว่านกที่พบมีขนาดเท่าใด โดยเปรียบเทียบกับนกที่รู้จักดี เช่นเปรียบเทียบขนาดกับนกกระจอกบ้าน นกเขาใหญ่ หรือนกเอี้ยงสาริกา เพื่อประมาณขนาดของนกที่พบอย่างคร่าว ๆ
  • ลักษณะของคอ ว่ามีคอสั้นอย่างนกกระติ้ด หรือคอยาวอย่างพวกนกยาง
  • ลักษณะ ของปาก เป็นส่วนสำคัญที่จะบอกถึงประเภทหรือวงศ์ของนกได้ เช่น พวกนกกินปลาจะมีปากแหลมยาวตรง ส่วนนกที่กินเมล็ดพืชจะมีปากสั้นแข็งแรง พวกกินน้ำหวานปากจะแหลมยาวโค้ง สำหรับนกล่าเหยื่ออย่างพวกเหยี่ยวปากจะมีปากงุ้มแหลม ขนาดแสะสีของปากก็เป็นส่วนประกอบที่ช่วยให้การจำแนกชนิดของนกได้ง่ายขึ้น
  • ลักษณะและขนาดของขา ใช้เป็นส่วนประกอบในการจำแนกชนิดนกได้ เช่น พวกนกที่เดินท่องน้ำหากินมักมีขายาว
  • ลักษณะ ของหาง เป็นลักษณะเด่นอีกอย่างหนึ่งในการช่วยจำแนกชนิดนกได้ สังเกตดูว่านกนั้นมีหางสั้นหรือหางยาว ปลายแหลมเป็นแฉกตัดตรงหรือเว้าลึก หรือมีขนบางเส้นยาวยื่นออกมา
  • ลักษณะของปีก มีปีกกว้างหรือยาวปลายปีกแหลมหรือมน เช่น พวกเหยี่ยวขนาดเล็กจะมีปีกแหลม ส่วนนกเค้าจะมีปีกกลม เป็นต้น

สีและลวดลาย ให้สังเกตสีขนที่ปกคลุมลำตัวและลวดลายที่มีลักษณะเด่น

  • หน้า หัวปาก ดูว่ามีแถบเหนือตาและที่หน้าผากหรือไม่ มีวงแหลมรอบตาไหม ปากสีอะไรอ่อนหรือเข้ม
  • ลำตัวด้านล่าง สังเกตสีของท้อง อ่อนหรือเข้ม มีแถบหรือลายขีดบนอกหรือไม่ และสังเกตสีของขา
  • ปีกด้านนอกและลำตัวด้านบนสังเกตขีด จุดหรือลาย ซึ่งอาจจะเห็นได้เวลาบิน สังเกตว่าสีของปีกต่างจากหลังอย่างไร
  • สีบริเวณตะโพก มีสีอะไรอ่อนหรือเข้ม หางมีแถบหรือไม่ และปลายหางมีสีอะไร

พฤติกรรม นก แต่ละชนิดจะมีพฤติกรรมและลักษณะการแสดงออกของท่าทางที่ต่างกันเราจึงสามารถ ใช้ช่วยใน การจำแนกชนิดนกโดยดูจากท่าทางและพฤติกรรมที่นกแสดงออกได้ เริ่มจาก

  • การ สังเกตท่าเกาะพัก ว่านกเกาะในท่าตั้งฉากหรือขนานกับกิ่งไม้ เกาะนิ่งหรือขยับตัวไปมาชอบแกว่งหางหรืออยู่นิ่ง ๆ มักจะกระดกหางขึ้นลงอยู่เสมอหรือรำแพนหาง
  • สังเกตการไต่ต้นไม้ นกตัวนั้นไต่ต้นไม้ในลักษณะลำตัวตั้งตรงขึ้นไปอย่างนกหัวขวาน หรือไต่เอาหัวลงอย่างนกไต่ไม้
  • สังเกต ลักษณะการบินว่าบินเป็นเส้นตรง หรือบินขึ้น ๆ ลง ๆ เป็นคลื่นอย่างนกหัวขวาน ชอบร่อนอยู่บนอากาศหรือบินโบกไปมา สามารถกระพือปีกให้ทรงตัวอยู่กับที่ได้หรือไม่

เสียงร้อง มีนกหลายชนิดที่มีลักษณะภายนอกที่คล้ายคลึงกัน แต่มีเสียงร้องที่แตกต่างกัน เราจึงใช้เสียงร้องจำแนกชนิดออกจากกันได้

ถิ่น อาศัยและสภาพแวดล้อม นก แต่ละวงศ์หรือแต่ละชนิดมีความจำเป็นในการดำรงชีวิตในสภาพแวดล้อมที่ต่างกัน ออกไป บางชนิดอาศัยอยู่ในป่าทึบ บางชนิดชอบอาศัยอยู่ใกล้ชุมชน แต่บางชนิดชอบอาศัยอยู่ตามทะเล เป็นต้น ดังนั้นถิ่นอาศัยจึงเป็นสิ่งที่ช่วยให้เราจำแนกชนิดนกได้

ฤดูกาล

เป็น อีกสิ่งที่ช่วยในการจำแนกชนิดนก เพราะนกบางชนิดเราพบได้ตลอดทั้งปี ขณะที่บางชนิดเราพบได้เฉพาะบางช่วงเวลา เช่น เราจะพบนกอีเสือสีน้ำตาลได้เฉพาะในช่วงระหว่างเดือนกันยายนถึงเดือนเมษายน เพราะเป็นนกอพยพเข้ามาหากินในช่วงฤดูหนาว ขณะที่นกอีเสือหัวดำเป็นนกประจำถิ่นที่พบเห็นได้ตลอดทั้งปี

จาก หลักการสังเกตดังกล่าวช้างต้นมีประโยชน์อย่างมากสำหรับนักดูนกในการจำแนก ชนิดนก แต่อย่างไรก็ตามในทางปฏิบัติเรามักมีปัญหาในการจำแนกชนิดนกในธรรมชาติเสมอ เพราะมีปัจจัยหลายอย่างที่อาจทำให้เราจำแนกชนิดนกผิดพลาดได้ ข้อควรระวังที่อาจทำให้เราจำแนกชนิดนกได้ผิดพลาด ดังนี้

สี ของนกในแต่ละฤดูกาล นกบางชนิดโดยเฉพาะนกชายเลน พอถึงในฤดูผสมพันธุ์จะมีการเปลี่ยนสีสันเป็นสีที่ฉูดฉาด แต่พอนอกฤดูผสมพันธุ์หรือในช่วงฤดูหนาวจะกลับไปมีสีเรียบ ๆ เหมือนกันทั้งเพศผู้และเพศเมีย จึงยากในการจำแนกชนิดและเพศ อาจจะทำให้จำแนกชนิดได้ผิดพลาด ดังนั้นพึงใช้ความระมัดระวังในการจำแนกชนิดนกในช่วงนี้

สี ขนและลวดลายที่เปลี่ยนไปตามอายุ มี นกหลายชนิดที่ตัวไม่เต็มวัยมีลักษณะและสีขนเช่นเดียวกับเพศเมียของนกชนิด เดียวกับหรือนกชนิดอื่น หรือนกบางชนิดแม้จะต่างชนิดกัน แต่ตัวไม่เต็มวัยมีลักษณะที่คล้ายกันมากจนยากที่จะแยกได้ในธรรมชาติ จึงต้องระวังให้มากในการจำแนกชนิด

มุม มอง สภาพอากาศ ระยะห่างและอาการของนกที่พบ สิ่งเหล่านี้สามารถทำให้จำแนกชนิดนกผิดพลาดได้ มุมที่เห็นกับแสงที่ตกกระทบ อาจทำให้เห็นสีขนผิดเพี้ยนไปได้ หรือมุมมองแต่ละมุมจะทำให้เห็นนกได้ต่างกันออกไป เช่น นกบินเข้าหาตัว หรือบินเฉียงกับตัว ทำให้ยากในการจำแนก สภาพอากาศบางอย่างอาจทำให้เห็นนกต่างไปจากปกติ เช่น เวลาที่มีหมอก จะทำให้เห็นนกตัวโตขึ้น ระยะที่ไกลทำให้เห็นนกมีขนาดเล็กลงกว่าที่เป็นจริง หรืออาการที่นกแสดงออกในช่วงต่าง ๆ เช่น กกไข่ ว่ายน้ำ พองขน ก็อาจทำให้จำแนกชนิดนกได้ลำบากขึ้น

อย่า จำแนกชนิดนกหากยังไม่แน่ใจ เพราะการบอกชนิดนกออกไปอย่างผิด ๆ ทำให้เกิดข้อมูลคลาดเคลื่อนไม่น่าเชื่อถือ หากเราจำแนกชนิดนกที่พบไม่ได้ไม่ใช่เรื่องที่น่าละอายแต่อย่างใด อาจเป็นเพราะยังมีข้อมูลไม่เพียงพอ ดังนั้นจึงควรพยายามดูนกชนิดนั้นต่อไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะแน่ใจ แล้วจึงค่อยจำแนกดีกว่าจำแนกออกไปผิด ๆ โดยไม่พิจารณาให้รอบคอบ

สิ่ง สำคัญในการจำแนกชนิดนกคือ ต้องหาให้ได้ว่านกที่พบนั้นอยู่ในวงศ์ใดหรือใกล้เคียงวงศ์ใด โดยดูจากลักษณะต่าง ๆ ของนก ซึ่งปากจะบ่งชี้ได้เป็นอย่างดีเพราะจะบอกถึงลักษณะอาหารที่นกกิน และทำให้ทราบว่านกอยู่ในวงศ์ใด ต่อจากนั้นจึงพิจารณาเฉพาะนกในวงศ์เดียวกัน โดยใช้หลักการสังเกตดังกล่าวแล้วเทียบกับรายละเอียดและภาพประกอบในคู่มือ ซึ่งบางชนิดต้องระวังเพราะมีลักษณะคล้ายคลึงกันมากและไม่ควรจำแนกชนิดออกไป หากยังไม่แน่ใจ ถ้าไม่สามารถจำแนกชนิดได้ให้จดรายละเอียดของนกที่พบ ทั้งรูปร่าง ลักษณะ พฤติกรรม เสียงร้อง สีขน เวลา วัน เดือน ปี ลักษณะสภาพแวดล้อมและสถานที่ที่พบนกไว้ เพื่อนำไปค้นหาข้อมูลจากตำราเล่มอื่นหรือสอบถามผู้ที่เชี่ยวชาญต่อไป