Skip to content

การรายงานการพบนก

การดูนกถือว่าเป็นการฝึกภาคสนามทางด้าน ปักษีวิทยา เป็นโอกาสที่ดีของนักดูนกในการที่จะได้พบเห็นนกในธรรมชาติ ทั้งยังมีส่วนช่วยเหลืองานทางด้านนี้ รวมทั้งการอนุรักษ์นกและธรรมชาติด้วย โดยการรายงานนกที่พบเห็นอย่างละเอียดและแม่นยำ ในอดีตไม่มีการรายงานการพบนกโดยวิธีจดบันทึก แต่นักปักษีวิทยาจะล่าเก็บตัวอย่างนกด้วยปืน แล้วเก็บรวบรวมตัวอย่างเหล่านั้นไว้ในพิพิธภัณฑ์ ถ้ามีปัญหาหรือข้อสงสัยก็สามารถเอาตัวอย่างเหล่านั้นมาดูได้ทันที แต่อย่างไรก็ดีโดยวิธีนี้ ถ้าเก็บตัวอย่างได้ก็ถือว่าเป็นหลักฐาน แต่ถ้าเก็บตัวอย่างไม่ได้ นกชนิดนั้นก็ถือเป็นสิ่งลึกลับไป ปัจจุบันนี้การเก็บตัวอย่างนกถือว่าเป็นสิ่งที่พึงกระทำในกรณีที่จำเป็นเท่า นั้น ส่วนใหญ่เราอาศัยการรายงานการเห็นนกในภาคสนามจากนักดูนก ซึ่งต้องพึ่งพากล้องส่องทางไกลช่วย การจดบันทึกจึงเป็นสิ่งที่ต้องกระทำอย่างถูกต้องและแม่นยำ โดยเฉพาะนกที่พบเห็นได้ยาก การใช้ภาพถ่ายประกอบถือเป็นหลักฐานที่ดีที่สุด แต่คงทราบดีแล้วว่า การถ่ายภาพนกในธรรมชาติเป็นสิ่งที่ทำได้ดียาก การรายงานรายละเอียดของการพบ รวมทั้งการบรรยายลักษณะนกที่พบในธรรมชาติเป็นสิ่งที่จำเป็น โดยเฉพาะนกที่หายาก ในประเทศต่าง ๆ ส่วนมากโดยเฉพาะประเทศที่มีนักดูนกมาก ๆ เช่นประเทศอังกฤษ จะมีคณะกรรมการประจำภูมิภาคหรือประเทศคอยลงมติและตัดสินรายงานการพบนกเหล่า นั้นว่าถูกต้องแค่ไหน ก่อนที่จะตีพิมพ์เผยแพร่อย่างเป็นทางการต่อไป สมาชิกสมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทยและนักดูนกจำนวนมาก ได้ส่งรายงานการพบนกเข้ามาที่สมาคมอนุรักษ์นกฯ ซึ่งข้อมูลการรายงานการพบนกเหล่านี้นับเป็นสิ่งที่มีประโยชน์อย่างมากในการ ศึกษาชีววิทยา ของนกรวมทั้งการอนุรักษ์นกและธรรมชาติ จึงจำต้องมีการบันทึกและรายงานการพบนกอย่างถูกต้องได้มาตรฐานสามารถเป็น ข้อมูลอ้างอิงทางวิทยาศาสตร์ได้ ในการรายงานการพบนกที่ถูต้องตามมาตรฐานต้องประกอบไปด้วยข้อมูล 2 ส่วนคือ

  1. ข้อมูลพื้นฐาน
  2. รายละเอียดของนกที่พบ

ข้อมูลพื้นฐาน

ประกอบ ด้วย ชนิด อายุและเพศ ( ถ้าทราบ ) สถานที่พบอย่างละเอียด วันที่ที่พบ ชื่อและที่อยู่ของผู้พบ นักดูนกจำนวนมากมักรายงานการพบนกหลายชนิดตลอดช่วงที่ไปดูทั้งหมด เช่น 30 เมษายน ถึง 5 พฤษภาคม เป็นต้น ซึ่งที่ถูกต้องควรบอกวันที่ที่พบนกชนิดนั้นให้ชัดเจนลงไปว่าวันที่เท่าไหร่ โดยเฉพาะนกที่หายากหรือมีข้อมูลน้อย ข้อมูลอีกอย่างหนึ่งที่สำคัญในการรายงาน คือสภาพพื้นที่ ถิ่นที่อยู่และระดับความสูงที่ชัดเจน รวมทั้งรายละเอียดของการพบเห็น เช่น ทัศนวิสัย สภาพอากาศ ชนิดของกล้องที่ใช้

รายละเอียดของนกที่พบ

จาก แบบฟอร์มมาตรฐานที่แนบมา ซึ่งใช้กับคณะกรรมการนกหายากในประเทศอังกฤษ จะเห็นว่ามีเนื้อที่ว่างมากที่จะให้บรรยายลักษณะของนกที่พบ อย่างไรก็ตามผู้บันทึกรายงานจะต้องมีความจริงใจในการบรรยายลักษณะของนกที่พบ เพื่อเป็นเครื่องยืนยันรายงานการพบนกที่ถูกต้อง วิธีบรรยายลักษณะนกนั้นสิ่งแรกที่ต้องบอกคือ ขนาดรูปร่างของนก โดยพยายามเปรียบเทียบดับขนาดของนกที่เรารู้จักดี รวมทั้งเทียบกับนกชนิดอื่นที่เห็นอยู่ใกล้เคียงขณะนั้น เพื่อเป็นการเปรียบเทียบโดยตรง ใช้ความระมัดระวังเป็นพิเศษเกี่ยวกับรูปร่างของนก สัดส่วนของปาก ลักษณะของหาง ความยาวของหางเทียบกับความยาวของปีก ( ส่วนขนปลายปีกยาวกว่าขนกลางปีก หรือโคนปีก ) โดยให้ดูส่วนต่างๆ ของนกตามรูปพรรณลักษณะของนกที่วาดแนะนำไว้ในคู่มือดูนก

ขั้น ต่อไปสังเกต ลักษณะและลายของขน ซึ่งจะแตกต่างกันไปในแต่ละชนิดของนก มีแถบที่ปีกคิ้วหรือจุกขาวที่ปลายหาง หรือขอบของขนหางด้านนอก สิ่งเหล่านี้เป็นลักษณะสำคัญของนกป่าขนาดเล็กสำหรับนกชายเลน ลักษณะลายหรือแถบปีก ขนคลุมหางด้านบน รวมทั้งสีและความกว้างของขอบขนเป็นสิ่งสำคัญ ต้องพยายามให้รายละเอียดเหล่านี้ให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ รวมทั้งลักษณะอื่น ๆ ที่เราเห็นชัดเจน ซึ่งอาจไม่ใช่สิ่งสำคัญ ต่อไปก็มาถึงส่วนที่ไม่มีขนปกคลุม เช่น ปากและขา รวมทั้งสีตาและหนังรอบตาด้วย

ลักษณะ พฤติกรรมของนก ก็เป็นสิ่งที่สำคัญมากในการจำแนกชนิดของนก ต้องไม่ลืมบรรยายการหากินของนกว่า กินอาหารอย่างไร ใช้จับแมลงหรือหนอนจากใบไม้ โผบินไล่จับกลางอากาศ หรือทิ้งตัวสู่พื้นดิน ถ้าเป็นนกชายเลนก็คอยดูการใช้ปากจิกหรือควานหา จิกเป็นครั้ง ๆ หรือจิ้มเร็ว ๆ หลายครั้ง ถ้าเป็นพวกนกเขนและนกกางเขน ดูว่าสั่นหางไหมาเหมือนนกเขนท้องแดง หรือกระดกหางขึ้นลงเร็ว ๆ อย่างนกเขนน้อยไซบีเรียหรือกระดกหางขึ้นสูงอย่างนกกางเขนบ้าน ถ้านกอยู่บนพื้นดิน ดูว่าเดิน วิ่งหรือกระโดด กริยาต่าง ๆ เหล่านี้เป็นตัวอย่างที่ควรสังเกตและจดบันทึกในเรื่องลักษณะพฤติกรรมของนก

วิเคราะห์หรือให้เหตุผลเปรียบเทียบนกที่ท่านรายงานกับนกที่เคยพบบ่อยกว่า เป็น สิ่งที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งในการรายงานลักษณะนก ควรแสดงว่าท่านจำแนกได้อย่างไรว่าเป็นนกชนิดนี้ ทำไมไม่เป็นชนิดอื่นที่พบได้ง่ายกว่าโดยเฉพาะนกที่อาจมีลักษณะคล้ายคลึงกัน ทั้งนี้ การรายงานต้องมีความซื่อสัตย์ต่อตนเองด้วยบรรยายลักษณะที่เห็นจริงใน ธรรมชาติ ไม่ใช่ลักษณะที่ควรจะเห็นหลังจากเปิดคู่มือดูนกแล้ว

การเสก็ตภาพนก เป็น สิ่งที่ควรกระทำอย่างยิ่ง อย่าคิดว่าเป็นเรื่องน่าอาย ถึงแม้รูปที่ว่าจะดูไม่สวยงามก็ตาม จากนั้นเขียนคำบรรยายลักษณะและพฤติกรรมกำกับแต่ละส่วนของภาพ จะช่วยให้เข้าใจง่ายกว่าบรรยายด้วยการเขียนบันทึกแต่เพียงอย่างเดียว จากนั้นส่งภาพเสก็ตนั้นรวมกับรายงานส่งมาด้วย

ใน การรายงานการพบนกเป็นการดีท่านจะบอกชนิดกว้าง ๆ มากกว่าจะบอกชนิดเจาะจงลงไปในกรณีที่ท่านไม่แน่ใจ 100 % ทั้งนี้เพราะอาจทำให้ข้อมูลคลาดเคลื่อนและไม่น่าเชื่อถือ การที่จะเพิ่มรายงานนกใหม่ไม่ใช่เรื่องยาก แต่เมื่อเพิ่มเข้าไปแล้ว ถ้าเผอิญเป็นรายงานที่ไม่ถูกต้องคงเป็นเรื่องยากมากที่จะลบออก ดังนั้นการรายงานการพบนกจึงเป็นสิ่งที่ควรทำด้วยความละเอียดและรอบคอบเป็น อย่างยิ่ง

เบื้องหลังการรายงานการพบนก

ใน การรายงานการพบนกที่ส่งมายังสมายังษมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทย เพื่อรวบรวมเป็นข้อมูลด้านชีววิทยาของนก และพิมพ์เผยแพร่ในข่าวสาร ? นกกางเขน ? ของสมาคมอนุรักษ์นกฯ นั้น มีษมาชิกหลายท่านถามว่า ? มีอะไรเป็นหลักเกณฑ์ในการพิจารณาและรวบรวมลงใน รายงานการพบนกและนกชนิดใดที่ควรจะรายงานการพบ เป็นเรื่องที่ยากพอควรที่จะตอบให้ชัด ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับลักษณะของรายงานและสถานที่ที่พบ เช่น การพบนกยางกรอกพันธุ์ชวาทางภาคใต้ ซึ่งไม่น่าจะเป็นไปได้ก็ควรจะรายงานแต่หากพบนกชนิดนี้รอบกรุงเทพฯ ก็ไม่จำเป็นต้องรายงาน ในทำนองเดียวกันถ้าพบนกหัวขวานด่างอกลายจุด ซึ่งเป็นนกที่ต่ำบริเวณ กม.38 บนดอยอินทนนท์ ก็ควรจะต้องรายงานอย่างระเอียด เพราะอาจสับสนกับนกหัวขวานด่างหัวแดงอกลายที่คล้ายกันมากและพบได้บนนั้น แต่ถ้าพบนกหัวขวานด่างอกลายจุดในสวนที่ที่บางเขนลาดพร้าว ซึ่งเป็นสถานที่ที่พบได้ก็ไม่จำเป็นต้องรายงาน ดังนั้นจึงควรใช้แผนที่ในหนังสือดูนกเป็นหลัก ถ้าพบเห็นนกชนิดใดในบริเวณนอกเหนือไปจากในแผนที่นั้น ๆ ก็ควรจะรายงานพร้อมชื่อที่อยู่ของผู้รายงาน เพื่อจะได้ติดต่อกลับในกรณีที่ต้องการรายละเอียดเพิ่มเติม

สำหรับนกที่ควรจะรายงานการพบนั้น ได้แก่

นก ย้ายถิ่น การพบครั้งแรกและครั้งสุดท้าย และช่วงเวลาที่จำนวนการย้ายถิ่นสูงสุด หรือการวมกลุ่มที่แปลกตา นกประจำถิ่น ที่ควรรายงานได้แก่

นก ประจำถิ่น ที่ หายากและน่าสนใจ แม้ว่าจะพบอยู่ในถิ่นนั้นเป็นประจำ หรือแม้ว่าจะเป็นนกประจำถิ่นชนิดธรรมดาที่พบได้ง่าย แต่ถ้าหากเป็นการพบในแหล่งใหม่ก็ควรจะรายงานเข้ามา

การรายงานนกนั้นสามารถทำได้โดยการตั้งกระทู้รายงานไว้ในกระดานข่าว หรือ Thai bird report facebook group โดยข้อมูลที่จำเป็นได้แก่ ชนิด(หรือภาพประกอบในกรณีที่สามารถถ่ายไว้ได้) ชื่อ-นามสกุลผู้พบนก สถานที่ วันที่ และรายละเอียดอื่นๆประกอบการรายงาน